+48 12 422 31 14 - sztuka dawna
e-mail: galeria@desa.art.pl
KAZIMIERZ MIKULSKI (1918-1998)
Kazimierz Mikulski, znany ze swojej twórczości o charakterze metaforyczno-fantastycznym, prężny członek II Grupy Krakowskiej, jest również twórcą szczególnie ważnym dla rozwoju polskiego teatru lalek. Mimo iż najważniejszą domeną jego działalności artystycznej było malarstwo, posługiwał się również techniką rysunku oraz kolażu, a do swoich dzieł często wprowadzał motywy takie jak wydłużone sylwetki kobiece, ptaki, motyle, bądź koty, współtworzące jego własny, przypominający marzenie senne świat. Pracując w krakowskim Teatrze Lalki i Maski „Groteska” w latach 1948-1992, gdzie do roku 1979 był scenografem i kierownikiem plastycznym, stworzył scenografie, lalki lub maski do ponad stu przedstawień, wykorzystując przy tym cały zasób swojej przesyconej poetyzmem i fantazją wyobraźni.
Do współpracy z „Groteską” Mikulski został zaproszony przez Zofię i Władysława Jaremów, którzy dostrzegli w teatrze maski pole do wykształcenia nowego, współczesnego i oryginalnego dla polski gatunku artystycznego. Wspólnie z Jerzym Skarżyńskim i Lidią Minticz artysta współtworzył styl krakowskiego teatru, debiutując scenografią do Koziej opery w 1949 roku. W okresie dominacji socrealizmu teatr lalek stał się jedną z nielicznych przestrzeni pozwalających artystom awangardowym zachować swobodę twórczą. Jego działalność rozwijała się mimo zmian narzuconych przez politykę kulturalną państwa, która od 1951 roku wymusiła przekształcenie teatru w instytucję wykorzystującą w swoich spektaklach jedynie lalki, bez obecności scenicznej aktora. Wciąż pojawiały się nowe inicjatywy, a wkrótce miał narodzić się pomysł na nowatorski teatr masek.
W czasach działalności artysty jako kierownika plastycznego prężnie działała scena dla dzieci. W roku 1952 odbyły się w teatrze „Groteska” premiery sztuk takich jak Szewc Dratewka według Marii Kownackiej oraz Igraszki z diabłem Jana Drdy. Do roku 1979 wystawiono sztuki takie jak Kopciuszek według Adolfa Walewskiego w 1959 roku, Ferdynand Wspaniały Ludwika Jerzego Kerna w 1967 roku, Ptak-nie-ptak Kazimierza Barnasia w 1975 roku bądź Hej na smoka Janusza Wolskiego i Władysława Jaremy w 1977 roku. Ważnym momentem dla krakowskiej sceny było wystawienie w 1955 roku widowiska Babcia i wnuczek, czyli Noc Cudów na podstawie dzieła Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. Od tej pory widowiska dla dojrzałej publiczności zaczęły ukazywać się regularnie, a koncepcja teatru masek zastępująca tradycyjne kukiełki lalkami-aktorami znalazła się w szczycie rozwoju. Przy tej okazji warto wymienić spektakle dla dorosłych takie jak Kartoteka Różewicza z 1961 roku, Hazard i Zwierzęta hrabiego Cagliostro Andrzeja Bursy z 1972 czy Wygnańcy Ewy, Salome oraz Judyta i Holofernes według Jana Sztaudyngera z 1975 roku, wszystkie w reżyserii Zofii Jaremy i wprawione w życie dzięki kierownictwu plastycznemu Kazimierza Mikulskiego
Scenografia artysty wykraczała poza tradycyjne rozumienie dekoracji teatralnej. W teatrze lalek projektowanie przestrzeni oznaczało bowiem stworzenie całego świata przedstawionego – od architektury sceny po wygląd i charakter bohaterów. Artysta kształtował nie tylko scenografię, lecz również lalki i maski, nadając im cechy budujące atmosferę spektaklu. Dzięki temu jego przedstawienia odznaczały się spójną, poetycką wizją, w której malarska wyobraźnia przenikała się z teatralną przestrzenią.
Najbardziej charakterystycznym osiągnięciem Mikulskiego było opracowanie oryginalnej formy maski teatralnej. Wykonywana była z papier mâché i obejmowała całą głowę aktora, ściśle przylegając do jego szyi. Aktor, zakładając maskę, przybierał niejako nową głowę, a szczelnie zakryte ciało potęgowało iluzję przemiany człowieka w lalkę. Maski Mikulskiego były malowane i wzbogacane włosami wykonanymi ze sztucznych materiałów, a przez ich ponadnaturalną wielkość dominowały nad kształtem postaci, przyciągały uwagę i decydowały o wyrazie bohatera. Na podobnych zasadach powstawały również lalki projektowane przez Mikulskiego, które towarzyszyły na scenie lalkom-aktorom bądź same odgrywały główne role poprzez ingerencję niewidocznego dla publiczności lalkarza. Nad ich wątłym korpusem dominowały większe i bardziej wyraziste głowy, których nadana przez artystę ekspresja dodawała dynamiki wydarzeniom scenicznym.
Maska stała się znakiem rozpoznawczym teatru „Groteska” oraz jednym z najważniejszych środków artystycznego wyrazu Mikulskiego. Jego projekty nie były jedynie elementem kostiumu, a współtworzyły dramaturgię spektaklu, podkreślały symboliczny wymiar postaci i wzmacniały znaczenie przedstawianych historii. Maska często stawała się metaforą kondycji bohatera i środkiem ukazującym jego wewnętrzny świat. Za przykład takiego rozwiązania może posłużyć chociażby inscenizacja Kartoteki Tadeusza Różewicza z 1961 roku. Groteskowe twarze-maski wzmacniały absurdalność dramatu, organizowały przestrzeń przedstawienia i koncentrowały uwagę na emocjonalnym doświadczeniu postaci.
Krakowski teatr „Groteska”, którego charakterystyczny język plastyczny współtworzył Kazimierz Mikulski, stał się wzorem nowoczesnego myślenia o relacji między aktorem, lalką i maską. Rozwiązania scenograficzne opracowane przez artystę wpłynęły na rozwój polskiego teatru lalek, a jego maski i lalki do dziś pozostają jednymi z najbardziej rozpoznawalnych osiągnięć polskiej scenografii teatralnej.
Autorka wstępu: Natalia Walczyk
Literatura:
Czartoryska U., Wstęp w: [Katalog wystawy] Kazimierz Mikulski. Malarstwo, Salon Sztuki Współczesnej, Łódź, kwiecień 1975.
Eckert G., Kartoteka w Grotesce – wyimek z twórczości Zofii i Władysława Jaremów, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria” t. 19, 2019, s. 243–256.
Kitowska-Łysiak M., Kazimierz Mikulski – życie i twórczość, czerwiec 2022, https://culture.pl/pl/tworca/kazimierz-mikulski (dostęp: 06.08.26).
Kornaś T., Głowy lalek. Maska w twórczości Kazimierza Mikulskiego, „Teatr Lalek” nr 2 (136), 23.07.2019, s. 2– 6.
Kornaś T., Projektowanie światów, 2026, https://www.groteska.pl/scenografia (dostęp: 06.08.26).
Lot no. 9
Kazimierz MIKULSKI (1918-1998)
EWA
rysunek, tusz, tempera, karton, wym. 23 x 16,1 cm, niesygn., na odwrocie i napis ołówkiem: maska / lalka (60-70 cm).
Projekt do spektaklu "Wygnańcy Ewy" wg. Jan Sztaudynger, 1975 rok, reż. Zofia Jarema.
Do wylicytowanej kwoty doliczona zostanie opłata aukcyjna. ** + The Artist's Resale Right (Droit de Suite)
Kazimierz MIKULSKI (1918-1998)
Malarz, aktor, reżyser, scenograf. Od roku 1938 studiował malarstwo w Akademii krakowskiej pod kierunkiem Pawła Dadleza i Kazimierza Sichulskiego. Następnie, w okresie okupacji, kontynuował naukę w działającej oficjalnie Kunstgewerbeschule pod okiem Fryderyka Pautscha. Po wojnie, w latach 1945-46, uczył się aktorstwa i reżyserii w Studiu Dramatycznym przy Starym Teatrze w Krakowie. Tuż po wyzwoleniu należał do Grupy Młodych Plastyków, a w roku 1957 został członkiem reaktywowanej wówczas Grupy Krakowskiej. Podobnie jak inni artyści skupieni w obu grupach, a przede wszystkim wokół przewodzącego im Tadeusza Kantora, brał udział w wystawach sztuki nowoczesnej (Kraków 1948-49, Warszawa 1957 i 1959). Przez wiele lat współpracował z teatrem "Cricot 2". W latach 1948-1979 pracował jako scenograf i kierownik plastyczny Państwowego Teatru Lalki i Maski "Groteska" w Krakowie. W swojej twórczości podejmował tematy abstrakcyjne, malarstwa metaforycznego i surrealistycznego, stając się jednym z najbardziej uznanych przedstawicieli tego nurtu w Polsce. Prace artysty znajdują się w zbiorach muzealnych i prywatnych w Polsce i za granicą.
Auction 243: Kazimierz Mikulski - Projekty scenograficzne i ilustracyjne
Dom Aukcyjny DESA, Pałac Kmitów,, ul. Floriańska 13 I p,, Kraków 19 September 2026, godz. 11:00
Pre-auction exhibition: od 7 września 2026 do 18 września 2026 roku.
Bid now